Web Analytics
 

"Kendiliğinden oluşmuş, nadir bulunan işaret dilleri."

Köy işaret dilleri, doğuştan sağırlığın yaygın olduğu yerel bir halk tarafından hem sağırlar hem de işitenler tarafından kullanılan kendiliğinden oluşmuş dillerdir. Köy işaret dili ile aile işaret dili arasındaki fark, köy işaret dilinin daha geniş bir topluluk tarafından kullanılıyor olmasıdır. Bu gibi dillere dünyada nadiren rastlanmaktadır. Günümüzde tespit edilmiş ve dilbilimsel özellikleri araştırılmış sınırlı sayıda köy işaret dili bulunmaktadır. 

Dr. Rabia Ergin, CTSL'i ilk üreten neslin üyesi Hatice ve eşiyle sohbet ediyor.

press to zoom

press to zoom

press to zoom

Dr. Rabia Ergin, CTSL'i ilk üreten neslin üyesi Hatice ve eşiyle sohbet ediyor.

press to zoom
1/3

Özellikle de bir köy işaret dilini ilk oluşturan sağır bireyler dahil birden fazla jenerasyonun hayatta olduğu durumlar önemli bir bilimsel kaynak niteliğindedir. Farklı jenerasyonların kullandıkları dilbilimsel yapıları karşılaştırarak bir dilin sıfır noktasından başlayarak nasıl geliştiğini ve evrimleştiğini kayıt altına alma şansımız bulunmaktadır.

 

Orta Toroslar İşaret Dili (bilimsel literatürde Central Taurus Sign Language ya da CTSL olarak geçer) dışarıya finansal, sosyal ve coğrafi sebeplerle kapalı; izole bir dağ köyünde 1970’li yıllarda oluşmaya başlamış bir köy işaret dilidir. Bu dilin ortaya çıkmasındaki etkenler arasında yukarıda bahsi geçen faktörlerden kaynaklı dışa kapalı kendine yeten küçük bir toplum olması, akraba evlilikleri ve de gen havuzunun küçüklüğü sayılabilir. Dili oluşturmaya başlayan sağır bireyler bugün de hayatta olduğu, dolayısıyla dilin başlangıç noktasına erişim sağlayabiliyor olduğumuz için CTSL kıymetli bir veri tabanıdır. 

CTSL'in ortaya çıktığı köy merkezinden bir manzara.

press to zoom

press to zoom

Köydeki 150 yıllık taş evler, ülkemizin eşsiz kültürel mirasını gösteriyor.

press to zoom

CTSL'in ortaya çıktığı köy merkezinden bir manzara.

press to zoom
1/3

Dünyada Orta Toroslar işaret Dili gibi kendiliğinden oluşan sınırlı sayıda başka diller olduğundan bahsetmiştik. Bunların en bilinenlerinden birisi İsrail’de Necef Çölü’nde Al-Sayyid köyü ve civarında kullanılan Al-Sayyid Bedevi İşaret Dili (ABSL)’dir. Bunun dışında, yine bilinirlik kazanmış Nikaragua İşaret Dili (NSL) kendiliğinden oluşmuş bir işaret dili olsa da bir köy işaret dili değildir. Nikaragua’nın resmi bir işaret dili olmadığı için ülkenin çeşitli yerlerindeki sağır çocuklar Managua’da sağırlar için açılan yeni bir okulda ilk kez bir araya gelmiş ve 1970'li yıllarda kendiliğinden oluşan bir işaret dilinin çıkmasına ön ayak olmuşlardır. NSL bugün hala evrimleşmeye devam ederek artık binden fazla kullanıcısı olan gelişmiş bir dil olma yolundadır.

Araştırma ekibimiz CTSL’in doğduğu köyün eski merkezinde.

press to zoom

press to zoom

press to zoom

Araştırma ekibimiz CTSL’in doğduğu köyün eski merkezinde.

press to zoom
1/3

ABSL ve NSL dışında, İsrail'de Kafr Qasem İşaret Dili (KQSL) ve Brezilya'da Várzea Queimada İşaret Dili (VQSL) kendiliğinden ortaya çıkan işaret dilleri arasında literatürde yer almaktadır. Ayrıca merak edenler için Wikipedia'da (https://en.wikipedia.org/wiki/Village_sign_language) literatüre kazandırılmış köy işaret dillerinin tam listesini bulabilirsiniz.  

Hatice ilk nesil CTSL kullanıcılarından ve köyün eski merkezinde yaşıyor. Köyün yükseklerinde, serin bir su kaynağının yanındaki evinde buluyoruz onu. Akşamüstleri hayvanlarını otlatmaya çıktığı için kendisini evde bulmak kolay değil, yine de ekibimize cömertçe zaman ayırıyor. Kameraların önüne geçmeden önce pembe bayramlığını giymesi ise misafirlerine verdiği önemi gösteriyor.

Köydeki ilk nesil sağırlar ve çocuklarının bir kısmı hala orada yaşıyor olsa da bir kısmı dağılmış, bazıları evlilik gibi sebeplerle çevre köylere taşınmış bazıları da iş bulmak için şehirlere göçmüş durumda. Neşe de yakınlardaki bir köye gelin gidenlerden biri. Ekibimizi büyük bir neşeyle karşılıyor ve misafir ağırlamanın keyfini sürüyor.

Melek, Hatice'nin küçük kardeşi ve Hatice sayesinde bir işaret dilinin gelişmeye başladığı bir ortamda büyüdüğü için CTSL'in ikinci nesil kullanıcılarına dahil oluyor. Kendi gibi sağır eşi ve işiten çocuklarıyla aynı evde yaşıyor. Ailecek hayatlarını tarım ve hayvancılıkla geçiriyorlar ve köydeki diğer akrabalarıyla sık sık bir araya geliyorlar. Saha araştırmamız esnasında katıldığı deneylerdeki performansı, bu dilin gelişiminde en yaratıcı çözümleri bulan kişilerden biri olduğunu kanıtlıyor. Örneğin fotoğraflardan birinde Melek’in soyut bir biçimde konumlandırdığı cümle öğelerine işaret ettiğini görüyoruz.

İkinci nesil üyelerinden biri de Emine. Köyün dağ eteklerine bakan eski merkezinden ve buradaki bazıları yüz elli yıllık taş evlerinden ayrılıp üç kilometre ilerdeki yol kenarına taşınanların aksine hala eski merkezde yaşıyor. Bu eski merkez CTSL kullanıcılarının bir zamanlar yan yana evlerde yaşadıkları ve köy meydanında kendi dillerini yarattıkları yer aslında. Emine ise hala burada yaşayan son sağırlardan. İki gözlü, taş duvarlı, asırlık ahşaplarla döşeli bir evde annesi, eşi ve kızı ile beraber yaşıyor.

 

İkinci jenerasyon CTSL kullanıcısı olan Selim ve Zeynep (Neşe'nin kız kardeşi), üç sağır çocuğun sağır ebeveynleri. Bütün bireyleri sağır olan beş kişilik bir aile. Son yıllarda iş imkanları sebebiyle köyden ayrılıp yakınlardaki daha merkezi bir ilçeye taşınmış olsalar da sağır olarak toplumda yer edinmenin zorluklarından kaçamamışlar. Dokuz ve yedi yaşındaki Elif ve Dilek, bir sağır topluluğuna dahil olabilecekleri, kendileri gibi anadili işaret dili olan kişilerle bir araya gelip uygun bir eğitim alabilecekleri olanaklara hala sahip değiller. Bu olumsuzluğa rağmen okulda adlarını yazmayı öğrendiklerini, deney sırasında bize gururla gösteriyorlar. Uslu ve çekingen bir şekilde bekledikten sonra deney sırası kendilerine geldiğinde ve izledikleri videoları işaret dillerinde bize anlatmaları istendiğinde kınalı ellerindeki ve mimiklerindeki ustalık ve akıcılık işaret diline küçük yaştan maruz kalmanın gücünü bize gösteriyor. Belki de tüm insanlar gibi iletişim kurmayı ne kadar sevdiklerini daha şimdiden görebiliyoruz. Aile ise ekibimizi harika bir yer sofrasıyla ağırlıyor.
 

Leyla bu dilin üçüncü nesil kullanıcılarından. Zamanını, elma bahçelerine nazır balkonunda el işleriyle uğraşarak geçirmeyi seviyor. İşiten kardeşi Ali ile olan akıcı konuşmaları ise dillerinin daha şimdiden önceki nesillere göre ne kadar yol aldığına ve aynı evi paylaşan iki genç zihnin bir dilin gelişimi için ne kadar verimli bir alan sağladığının bir göstergesi.

Melek'in oğlu Metin, sağır bir anne babanın çocuğu olarak büyümüş işiten bir birey ve kuzeni Leyla gibi üçüncü nesil CTSL kullanıcılarından. Anadili olarak aile içinde çoğunlukla CTSL ve dışarıda Türkçe kullanmakta. 2013'ten bu yana yürütülen tüm saha çalışmalarında takımımıza sağladığı katkılar saymakla bitmez. 2020 senesinin Eylül ayında yürütmüş olduğumuz saha çalışmasına yine tüm neşesiyle, enerjisiyle ve iki dile olan hakimiyetiyle büyük katkılar sağladı.

Sergi boyunca bütün katılımcıların isimleri gizliliklerini korumak amacıyla değiştirilmiştir.